Telewizja pszczyna.tv
- 11 października 2026
- 15 listopada 2026
- wyświetleń: 9991
Przetrwały pożar sprzed 300 lat. Niezwykłe odkrycia podczas renowacji pszczyńskiego Ogrójca
W roku jubileuszu 700-lecia Parafii Wszystkich Świętych w Pszczynie zakończono konserwację rzeźb tworzących scenę modlitwy w Ogrójcu oraz umieszczonego nad nimi krucyfiksu. Prace przeprowadzili dr Wojciech Głowa i mgr Bartłomiej Biżek-Varisella. Odkrycia towarzyszące konserwacji pozwoliły spojrzeć na dobrze znane parafianom figury z nowej perspektywy - dostrzec w nich świadków dawnych wydarzeń, noszących ślady pożaru, kolejnych napraw i troski tych, którzy przez stulecia starali się je zachować.

Przy wschodniej ścianie prezbiterium kościoła Chrystus trwa w modlitwie w otoczeniu śpiących apostołów i towarzyszącego mu anioła. Powstanie rzeźb wiąże się wstępnie z XVII lub XVIII wiekiem, choć brak jednoznacznych przekazów archiwalnych nie pozwala dokładnie ustalić ich datowania ani przyjąć, że wszystkie wykonano równocześnie. Można natomiast przypuszczać, że zostały uratowane w czasie pożaru kościoła w 1748 roku - przyznaje nasz rozmówca, konserwator Bartłomiej Biżek-Varisella.
Jak podkreśla, nie należy jednak wyobrażać sobie ich wynoszenia z płonącego wnętrza. Od średniowiecza grupy ogrójcowe ustawiano zwykle na zewnątrz świątyń, pod zadaszeniem, na tle malarskiej dekoracji lub w osobnych kaplicach. Taka oprawa porządkowała scenę, ułatwiała jej odczytanie i chroniła rzeźby przed niszczącym wpływem pogody. Pszczyńskie figury mogły więc ucierpieć od ognia obejmującego kościół lub jego otoczenie, pozostając poza wnętrzem świątyni.
Ważnym źródłem ikonograficznym jest fotografia z początku XX wieku, zachowana w archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków. To ona pozwoliła podczas obecnych prac nawiązać do dawnego rozmieszczenia postaci. Nie rozstrzyga jednak, czy utrwalony układ był pierwotny. Pewną wskazówkę daje tradycja miejsca: po pożarach i innych zniszczeniach wierni często zabiegali, aby odnowiony obiekt kultu lub zastępujące go nowe dzieło powróciły tam, gdzie znajdowały się wcześniej.
- Można zatem ostrożnie przypuszczać, że lokalizacja Ogrójca widoczna na fotografii nawiązuje do jego wcześniejszego usytuowania. Większą swobodę dopuszczało ustawienie apostołów, zależne od kompozycji, ilości miejsca czy oświetlenia. Jedynie obecność anioła była ściśle związana z postacią Chrystusa - to do niego przybywał z przesłaniem - opowiada Bartłomiej Biżek-Varisella.


Nadpalone drewno pod warstwą farby
O ile fotografia zachowała obraz zespołu sprzed ponad stu lat, o tyle same rzeźby przechowały znacznie starsze świadectwa. Podczas konserwacji odsłonięto rozległe osmalenia i miejscowe zwęglenia drewna. Niektóre figury nosiły ślady ognia niemal od stóp do głów, także w delikatnych, głęboko rzeźbionych partiach włosów. Zakres tych zniszczeń wskazuje na pożar, a nie przypadkowe przypalenia. Pozwala również zrozumieć, dlaczego nie znamy dziś pierwotnego wyglądu fryzur apostołów.
Podczas napraw, zapewne podjętych jeszcze w XVIII wieku, najbardziej uszkodzone i zwęglone pukle musiały zostać usunięte, a pozostałe partie skrócone i przemodelowane. - Nie odnaleziono wstawek świadczących o odtworzeniu utraconych fragmentów. Niewykluczone, że dalsze uproszczenia przyniosły kolejne renowacje. Każda z nich stawiała wykonawców przed podobnym zadaniem: wzmocnić nadpalone drewno i przywrócić postaciom spójny wygląd. Z tym samym problemem mierzył się obecny zespół - wyjaśnia konserwator.
Ślady ognia, przesłonięte podczas konserwacji sprzed około 25 lat grubymi warstwami zapraw, wymagały uważnego odsłonięcia, a osłabione drewno - impregnacji wzmacniającej i miejscowego uzupełnienia ubytków. Trudności sprawiały również wtórne powłoki akrylowe, które popękały, odspajały się od podłoża i zmieniły barwę. Po udokumentowaniu ich stanu na komisji konserwatorskiej przedyskutowano problem i podjęto decyzję o usunięciu tych warstw. Nowe opracowanie kolorystyczne częściowo nawiązuje do wcześniejszego, zostało jednak zweryfikowane z uwzględnieniem ikonografii poszczególnych postaci. Dzięki temu barwy szat lepiej odpowiadają historycznej symbolice tych konkretnych świętych.
Figura św. Jana wyróżnia się kunsztem wykonania

Na tle całego zespołu szczególnie wyróżnia się św. Jan. Na jego figurze przetrwały fragmenty starszej polichromii, być może pierwotnej, pochodzącej najpóźniej z XVIII wieku. Rzeźba odznacza się wysoką klasą snycerki, a subtelne opracowanie twarzy, dłoni i stóp świadczy o wyjątkowych umiejętnościach wykonawcy. Pozostali apostołowie i anioł zostali wyrzeźbieni znacznie skromniej, co wskazuje na inną rękę, być może także inny warsztat.
- Ta różnica rodzi pytanie, czy figura św. Jana nie powstała dopiero po pożarze, w miejsce wcześniejszej, której nie można już było uratować. Tłumaczyłoby to również zachowanie starszej polichromii, choć przypuszczenie wymaga dalszych badań - mówi B. Biżek-Varisella.
Inny ślad niepełnej dziś kompozycji zachowała figura św. Piotra: układ dłoni sugeruje, że znajdował się w niej niegdyś krótki miecz, nawiązujący do wydarzeń związanych z pojmaniem Chrystusa.
500 godzin prac przy renowacji krucyfiksu

Osobną częścią tej opowieści jest krucyfiks umieszczony nad sceną Ogrójca. To właśnie prace przy nim wymagały najwięcej czasu i szczególnej cierpliwości. Istniejące warstwy malarskie były zniszczone w stopniu, który nie pozwalał na ich zachowanie, dlatego na komisji konserwatorskiej omówiono ich stan i podjęto decyzję o wykonaniu nowej polichromii. Jej opracowanie wymagało uważnego odczytania rzeźbiarskiej formy, tak aby kolor podkreślał modelunek ciała i wydobywał subtelności snycerki. Sięgnięto przy tym do wiedzy o dawnych technikach malarskich, w tym do wyników badań nad dziełami Giotta i Leonarda da Vinci, jako punktu odniesienia dla sposobu budowania formy barwą i światłocieniem.


Zastosowano technikę olejną z wielowarstwowymi laserunkami. Cienkie, przejrzyste warstwy nakładano kolejno, za każdym razem czekając na wyschnięcie poprzednich. Stopniowo uzyskiwano w ten sposób głębię koloru i łagodne przejścia tonalne, pozwalające podkreślić anatomię oraz wyraz postaci. Opracowanie polichromii zajęło około 500 godzin. Ten powolny proces dawał zarazem możliwość bliskiego obcowania z dziełem i dostrzegania szczegółów, które z poziomu przykościelnego obejścia łatwo przeoczyć.

Bartłomiej Biżek-Varisella podkreśla, że proporcje ciała, opracowanie anatomii i jakość detalu czynią pszczyński krucyfiks jednym z najciekawszych dzieł tego rodzaju, z jakimi zetknął się w swojej praktyce konserwatorskiej. Jego klasa artystyczna zasługuje na szczegółowe studia, które pozwolą pełniej określić miejsce tej rzeźby w historii sztuki sakralnej regionu.


Prace konserwatorskie przy grupie ogrójcowej i krucyfiksie oraz związane z nimi opracowania merytoryczne realizowano na miejscu w parafii pw. Wszystkich Świętych w Pszczynie oraz w krakowskiej pracowni konserwatorskiej Bartłomieja Biżka-Variselli.
Historyczne ciekawostki
Odkurzamy ciekawe fakty o Ziemi Pszczyńskiej sprzed lat, szukamy starych fotografii. Jeśli chcesz otrzymywać powiadomienia o nowych artykułach z tematu "Historyczne ciekawostki" podaj
Gorący tematMłodzież, muzyka i góry. Ksiądz Bolesław Rozmus z Woli zginął 30 lat temu pod Gerlachem
Przetrwały pożar sprzed 300 lat. Niezwykłe odkrycia podczas renowacji pszczyńskiego Ogrójca
[Wczoraj i dziś] To tutaj uczyły się tysiące Pszczynian. Szkoła przy ul. Bogedaina dawniej
[Wczoraj i dziś] Dziś Park Aktywności, kiedyś "Wembley", "Relax" i świetlica dla dzieci
[WIDEO] Pszczyńskie kamienice: willa Kowaczkowej, czyli dawny internat Chrobrego
Gorący tematBadania archeologiczne przy Oficynie Zamkowej w Pszczynie. Odkryto pochówki z XVI wieku
Komentarze
Zgodnie z Rozporządzeniem Ogólnym o Ochronie Danych Osobowych (RODO) na portalu pless.pl zaktualizowana została Polityka Prywatności. Zachęcamy do zapoznania się z dokumentem.








